Co to są witaminy?
Witaminy są związkami organicznymi, których organizm nie jest w stanie sam wytwarzać, więc muszą być mu dostarczone z pożywieniem.
Nie stanowią one jednorodnej grupy i
mają różny skład chemiczny. Jedne z nich to
kwasy, takie jak witamina C, która jest po prostu kwasem askorbinowym, lub
pochodne kwasów, jak witamina PP, która jest amidem kwasu nikotynowego. Inne są
solami, np. witamina B15, która jest solą wapniową estru kwasu glukonowego i dwumetyloglicyny. Witamina A należy do grupy
alkoholi o dużej masie cząsteczkowej związanych z pierścieniem beta-jonowym, wrażliwych na działanie ciepła i tlenu.
Niektóre witaminy są
jednorodnymi związkami chemicznymi, a inne, takie jak witamina K, D czy B, obejmują
wiele substancji chemicznych. Naturalna witamina K to 5 pochodnych 1-4-naftochinonu (K1, K2, K3, K4, K5), a naturalna witamina D stanowi grupę około 16 zbliżonych chemicznie związków steroidowych. Należą do tej grupy m.in. ergosterol (prowitamina D2), występujący głównie w tkankach roślin, oraz 7-dehydrocholesterol (prowitamina D3), znajdujący się w tranie ryb. Obie te prowitaminy w organizmie zwierzęcym ulegają przemianie w witaminę D2 (kalcyferol) i D3 (aktywowany 7-dehydrocholesterol). Warto tu także wspomnieć o całym kompleksie witamin grupy B, które określono jedną nazwą nie dlatego, że są podobne chemicznie, ale dlatego, że występują wspólnie.
Wspólną cechą witamin jest ich drobnocząsteczkowość, tzn. niewielki ciężar cząsteczkowy, który ułatwia im działanie.
Metabolizm:
Wprawdzie potrzebujemy ich w niewielkich ilościach, ale mimo to pełnią one bardzo ważną rolę w przemianie materii zwanej
metabolizmem. Tak właśnie nazywa się wszystkie złożone i ściśle skoordynowane reakcje chemiczne zachodzące w obrębie organizmu. Polegają one zarówno na analizie chemicznej (rozkładzie związków dostarczanych z pożywieniem na prostsze elementy), jak i na syntezie (łączeniu związków i przemianie ich w takie, które są potrzebne organizmowi).
Tak więc
przemiana materii to proces polegający na przekształcaniu pokarmu (w jego skład wchodzą węglowodany, białka, tłuszcze, woda, sole i witaminy). Pożywienie zostaje najpierw rozdrobnione, a potem strawione i wchłonięte w toku przemian organicznych, a następnie przekształcone w budulec służący do tworzenia nowych makrocząsteczek albo wykorzystane jako źródło energii.
Rola witamin w organizmie:
Witaminy nie są źródłami ani budulca, ani energii. Stanowią za to
czynniki absolutnie niezbędne do tego, aby proces przemiany materii mógł przebiegać normalnie. Pełnią jakby rolę zapalnika, który aktywizuje do pracy silnik niezwykle skomplikowanej maszyny, jaką jest organizm. Właśnie owa wspomniana wyżej drobnocząsteczkowość umożliwia im szybki dostęp do innych makrocząsteczek i reakcji biochemicznych. Przypomnijmy tu sobie oddziaływanie wody, która dzięki swej bardzo luźnej i rozrzedzonej strukturze może wnikać na przykład do zwiędłych owoców i warzyw poprzez grubą niekiedy skórę (np. jabłek), nadając im utraconą jędrność, mimo że stanowią one zamkniętą całość.
Prowitaminy:
Organizm człowieka nie potrafi sam syntetyzować witamin, dlatego też musi je
otrzymywać z pokarmem z zewnątrz. Jednak nie zawsze są one dostarczone w postaci gotowej do "spożycia". Niekiedy organizm pobiera
prowitaminy, czyli substancje zawarte w żywności, które mogą być przetworzone na witaminę.
Taką prowitaminą jest na przykład
beta-karoten, rodzaj węglowodoru nienasyconego, znajdujący się w ciemnozielonych, żółtych i ciemnopomarańczowych warzywach i owocach. Jest on przekształcany w witaminę A w jelitach. Beta-karoten działa równolegle z witaminą A jako utleniacz, wiążąc wolne rodniki mające szkodliwy wpływ na organizm. Związek ten pobudza komunikację komórek poprzez tzw. kanały białkowe w błonach komórkowych. Im łatwiej bowiem komórkom porozumiewać się przez owe połączenia, tym szybciej następuje synteza białek służących do budowy, co zapobiega niekontrolowanemu wzrostowi nieprawidłowych komórek.
Formy witamin:
W zasadzie odpowiedniej ilości niezbędnych witamin powinno nam dostarczyć pożywienie. Jednak gdy brakuje ich w naszym organizmie, możemy je również spożywać w postaci "gotowej":
w formie sypkiego proszku, tabletek, kapsułek, kapletek (kapsułek w kształcie tabletek), kapsułek żelowych, płynów witaminowych (witamin rozpuszczonych w wodzie), inhalacji, plasterków, implantów i zastrzyków. Postępujemy tak wtedy, gdy chodzi o uzupełnienie pożywienia i szybkie dostarczenie dziennej dawki konkretnych składników witaminowych.
Niekiedy można zdecydować się na terapię wielowitaminową, zażywając środek składający się z zestawu różnorodnych witamin. Bywa, że łykamy tylko tabletki z jedną witaminą, aby wywołać jej określone działanie. Tak więc wiosną, gdy jesteśmy osłabieni, w obawie przed przeziębieniem przyjmujemy zwiększoną dawkę witaminy C, a gdy odczuwamy bóle mięśniowe, lekarz niekiedy ordynuje nam zastrzyki z witaminami z grupy B. Dużą popularnością cieszy się również tak zwana żywność witaminizowana, czyli taka, którą producent uzupełnia dodatkowo witaminami (np. napoje - witaminą C). Chętnie sięgamy także po soki z owoców i warzyw zawierających witaminy (wszystkim wiadomo, że np. soki marchwiowe i brzoskwiniowe zawierają dużo karotenu, a pomarańczowe, cytrynowe i grejpfrutowe witaminy C).
Witaminy naturalne i syntetyczne:
Witaminy naturalne (nazywane też
organicznymi) pochodzą z naturalnych produktów, z których po odpowiednim procesie wyodrębnia się witaminę i koncentruje ją np. w tabletce. I tak witaminę E można pozyskać z oleju z soi, z fasoli, kukurydzy czy kiełków pszenicy.
Witaminy syntetyczne (zwane też
nieorganicznymi) uzyskuje się w wyniku przeprowadzanych przez człowieka reakcji chemicznych, które mają na celu wytworzenie produktu o tej samej budowie co naturalna witamina i takim samym działaniu.
Niekiedy witaminy naturalne i syntetyczne mimo podobnej nazwy różnią się nieco między sobą. Na przykład syntetyczna witamina C to czysty kwas askorbinowy, podczas gdy naturalny ekstrakt z głogu zawiera nie tylko witaminę C, ale i inne naturalne substancje, np. flawonoidy. Które z tych rodzajów witamin są lepsze, trudno powiedzieć. Z jednej strony preparaty naturalne mogą zawierać więcej innych substancji wspomagających i są lepiej wchłaniane niż ich syntetyczne odpowiedniki, ale z drugiej strony podawanie ich alergikom może spowodować uczulenia, gdyż mogą zawierać pyłki kwiatowe. Zdania lekarzy na ten temat są podzielone: jedni uważają, że witaminy naturalne przewyższają witaminy syntetyczne, gdyż przy ich zażywaniu obserwuje się znacznie mniej zaburzeń żołądkowych oraz objawów zatrucia z powodu przedawkowania, inni twierdzą, że witaminy syntetyczne są skuteczniejsze dzięki koncentracji ich działania.
Rozpuszczalność witamin w tłuszczach:
Warto wiedzieć, że wszystkie witaminy dzielą się na dwie kategorie:
rozpuszczalne w tłuszczach (należą do nich witaminy A, D, E i K) i rozpuszczalne w wodzie (witamina C i witaminy z grupy B, czyli B1, B2, B6, B12 oraz niacyna, kwas foliowy, kwas pantotenowy i biotyna).
Ten pierwszy rodzaj witamin występuje w tłuszczach i olejach zawartych w pożywieniu; tłuszcze są ponadto konieczne do tego, aby organizm mógł je przyswoić. Do tej grupy można także zaliczyć beta-karoten, czyli prowitaminę A, która, jak już wspomnieliśmy, znajduje się w warzywach i owocach. Jeżeli zależy nam na tym, aby została przyswojona, starajmy się spożywać te produkty podczas jedzenia potraw zawierających tłuszcz, a także w postaci sałatek mających w składzie olej roślinny. Ułatwi on wchłonięcie tej witaminy. Z tego też powodu tabletki witaminowe należy łykać w czasie lub po jedzeniu.
Witaminy rozpuszczalne w wodzie znajdują się w wodnistej części żywności, a do ich przyswajania nie potrzeba tłuszczów. Koniecznie należy jednak uważać, aby zbyt długo nie gotować potraw oraz używać jak najświeższych produktów, ponieważ zwiędnięte warzywa i owoce tracą dużą część witamin. Bardzo ważne jest przechowywanie roślin w niskiej temperaturze, a także staranne przygotowywanie potraw, by zapobiec stratom witamin.
Jakie witaminy łączyć ze sobą?
- Witamina A najskuteczniej działa, gdy jest podawana z witaminami grupy B kompleks, D, E, wapniem, fosforem, cynkiem.
- Witaminy z grupy B dobrze współdziałają z witaminą C oraz magnezem.
- Witaminę C najlepiej przyjmować łącznie z wapniem i magnezem, ponieważ poprawia wchłanianie tych pierwiastków.
- Witamina D jest niezbędna do prawidłowego wchłaniania wapnia i fosforu w jelicie. Działa najskuteczniej z witaminami A, C i z grupy B.
Bibliografia:
B. Michalik, Witaminowe ABC, W: Żyjmy dłużej, nr 3/1998.
Twoja wyszukiwarka 